Қазақ халқының рухани өмірінде дін мен дәстүр өзара тығыз байланыста дамып, ұлттың дүниетанымы мен мәдени болмысының қалыптасуына ықпал етті. Ислам діні қазақ қоғамының адамгершілік құндылықтарын нығайтып, қоғамдық қатынастарды реттеуге және рухани тәрбие жүйесін қалыптастыруға маңызды үлес қосты. Ал ұлттық салт-дәстүрлер халықтың тарихи тәжірибесін, тұрмыс-тіршілігін және рухани мұрасын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің негізгі құралдарының бірі болды. Сондықтан дін мен дәстүрдің өзара сабақтастығын түсіну қазіргі қоғам үшін де, діни білім беру жүйесі үшін де ерекше маңызға ие. Дәстүр – белгілі бір халықтың тарихи даму барысында қалыптасқан, ұрпақтар сабақтастығы арқылы сақталған әдет-ғұрыптары мен өмірлік ұстанымдарының жиынтығы. Ол адамдардың қарым-қатынас мәдениетін, отбасылық тәрбиесін, қоғамдық жауапкершілігін және рухани құндылықтарын айқындайды. Ислам дінінде де қоғамда қалыптасқан әдет-ғұрыптарға белгілі бір дәрежеде мән беріледі. Ислам құқықтануында «ғұрып» ұғымы бар. Ол шариғаттың негізгі қағидаларына қайшы келмейтін, қоғамда кеңінен танылған және тұрақты қолданылатын әдеттерді білдіреді.
Ислам құқықтық дәстүрінде ғұрыптың белгілі бір мәселелерді шешуде ескерілуі діннің қоғамдық өмір ерекшеліктерімен үйлесімді байланысын көрсетеді. Әсіресе, Ханафи мәзһабының құқықтық әдіснамасында қалыптасқан әдет-ғұрыптардың орны маңызды. Дегенмен кез келген дәстүр діни тұрғыдан бірдей қабылдана бермейді. Оның мазмұны исламның негізгі сенімдік және құқықтық қағидаларына, адамгершілік талаптарына қайшы келмеуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда, дін мен дәстүрдің үйлесімділігі олардың ортақ рухани және тәрбиелік құндылықтарынан көрінеді. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында үлкенді құрметтеу, кішіге ізет көрсету, ата-ананы қадірлеу, туыстық байланысты сақтау және қонақжайлық таныту ерекше орын алады. Бұл құндылықтар ислам дініндегі ізгілік, мейірімділік, сыйластық және жауапкершілік қағидаларымен үндеседі. Мысалы, ата-ананы құрметтеу исламда маңызды міндеттердің бірі ретінде қарастырылса, қазақ дәстүрінде ата-ананың батасын алу, үлкендердің ақыл-кеңесін тыңдау және оларға қамқорлық жасау тәрбиенің негізгі бағыттары болып саналады.
Қазақ қоғамындағы бата беру дәстүрі де рухани тәрбиенің маңызды көрінісі болып табылады. Бата арқылы үлкендер жас ұрпаққа ізгі тілектерін білдіріп, адалдыққа, еңбексүйгіштікке, бірлікке және адамгершілікке үндейді. Исламдағы дұға жасау ұғымымен мазмұндық жақындығы болғанымен, бата беру қазақ халқының өзіндік мәдени ерекшеліктерін сақтаған дәстүр ретінде қалыптасқан. Оның тәрбиелік мәні адамдар арасындағы сыйластықты арттырумен және жақсы ниетті насихаттаумен байланысты. Дін мен дәстүр сабақтастығы отбасылық қатынастардан да айқын байқалады. Қазақ халқы отбасын қоғамның негізгі тірегі деп танып, ұрпақ тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Баланың дүниеге келуіне байланысты шілдехана, ат қою, бесікке салу, тұсаукесер сияқты дәстүрлер халықтың өмірлік тәжірибесі мен дүниетанымын көрсетеді. Бұл рәсімдердің әрқайсысының өзіндік мәдени және тәрбиелік мазмұны бар. Олардың барлығын тікелей діни міндет деп қарастыру дұрыс емес, алайда ислам қағидаларына қайшы келмейтін түрлері ұлттық мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде сақтала алады.
Қазақ халқының қайырымдылыққа, өзара көмекке және қоғамдық ынтымаққа негізделген дәстүрлері де исламның әлеуметтік құндылықтарымен сабақтасады. Асар жасау, мұқтаж жандарға көмектесу, жетім-жесірге қамқорлық көрсету және ағайын арасындағы татулықты сақтау қоғамдағы бірлікті нығайтады. Ислам дінінде де қайырымдылық, әділдік, өзара жәрдемдесу және мұқтаж адамдарға қолдау көрсету маңызды адамгершілік міндеттер ретінде түсіндіріледі. Осы ортақ құндылықтар дін мен дәстүрдің қоғамдық тәрбиедегі ықпалын күшейтеді. Дін мен дәстүрдің арақатынасын түсіндіруде олардың ерекшеліктерін ажырата білу қажет. Дін белгілі бір сенім жүйесіне, құлшылық қағидаларына және рухани-адамгершілік талаптарға негізделсе, дәстүр халықтың тарихи тәжірибесі мен мәдени ортасында қалыптасады. Сондықтан әрбір ұлттық әдет-ғұрыпты діни үкім деңгейіне көтеру немесе барлық дәстүрді діни талаптарға қайшы деп бағалау біржақты көзқарасқа алып келуі мүмкін. Дұрыс түсінік қалыптастыру үшін исламның негізгі дереккөздерін, құқықтық қағидаларын және ұлттық мәдениеттің тарихи ерекшеліктерін қатар қарастыру маңызды.
Қазіргі жаһандану жағдайында дін мен дәстүрдің өзара байланысын дұрыс түсіндіру жастардың рухани дүниетанымын қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Ақпараттық кеңістікте діни мәселелерге қатысты әртүрлі пікірлер мен түсіндірмелер кездеседі. Кейбір жағдайларда ұлттық дәстүрлердің мәні бұрмаланып, олардың тарихи және тәрбиелік мазмұны ескерілмей жатады. Мұндай жағдайда жастарға дін мен дәстүрдің ортақ құндылықтарын түсіндіру, олардың айырмашылықтарын ғылыми негізделген діни білім арқылы ажыратуға үйрету маңызды. Медресе-колледждердегі исламтану бағытындағы білім беру осы міндеттерді жүзеге асыруда айрықша орын алады. Болашақ дін қызметкерлері мен исламтану саласының мамандары діни біліммен қатар қазақ халқының рухани мұрасын, салт-дәстүрлерін және мәдени ерекшеліктерін терең меңгеруі қажет. Өйткені олардың кәсіби қызметі тек діни қағидаларды түсіндірумен шектелмей, қоғамдағы рухани келісімді нығайтуға, ұлттық құндылықтарды құрметтеуге және жастардың дұрыс дүниетанымын қалыптастыруға бағытталады.
Арнайы пәндерді оқыту барысында дін мен дәстүр сабақтастығын нақты мысалдар арқылы түсіндіру тиімді. Мәселен, студенттерге қазақ халқының отбасылық рәсімдерін, қоғамдық әдет-ғұрыптарын және рухани құндылықтарын ислам құқықтануындағы ғұрып ұғымымен салыстыра талдау тапсырмаларын ұсынуға болады. Мұндай жұмыстар студенттердің сыни ойлауын дамытып, діни мәселелерге байыпты қарауға және әртүрлі көзқарастарды дәлелді түрде бағалауға үйретеді. Оқу үдерісінде тарихи деректерді, қазақ ойшылдарының еңбектерін және ислам ғұламаларының тұжырымдарын байланыстыра қарастыру да маңызды. Әсіресе, әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи және Абай Құнанбайұлының рухани-адамгершілік мұрасын зерделеу арқылы студенттерге білім, имандылық, ар-ождан, әділдік және адам тәрбиесі туралы түсініктерді кеңінен жеткізуге болады. Бұл тұлғалардың еңбектері әртүрлі тарихи және дүниетанымдық жағдайда қалыптасқанымен, олардың адамгершілікке қатысты ойлары қазіргі рухани тәрбиеде өзектілігін сақтап отыр.
Дәстүрдің діндегі орнын түсіндіруде ұстаздың кәсіби жауапкершілігі ерекше. Исламтану пәнінің оқытушысы діни білімді ұлттық мәдени құндылықтармен байланыстыра отырып, студенттердің рухани сауаттылығын қалыптастыруы тиіс. Діни ұғымдарды түсіндіруде тарихи ерекшеліктер мен ислам құқықтық мектептерінің ұстанымдарын ескеру маңызды. Дін мен дәстүрдің сабақтастығын дәріптеу жастардың ұлттық мұраға құрметін арттырып, рухани тұрақтылықты, мәдени танымды және өзге көзқарастарға сыйластықты нығайтуға ықпал етеді.
Дәстүрдің діндегі орны – ұлттық мәдениет пен діни құндылықтардың өзара байланысын көрсететін маңызды мәселе. Қазақ халқының көптеген салт-дәстүрлері исламның адамгершілік қағидаларымен үндесіп, қоғамда сыйластық, қайырымдылық, жауапкершілік және бірлік сияқты құндылықтардың қалыптасуына ықпал еткен. Сонымен бірге дін мен дәстүрдің өзіндік ерекшеліктерін ажыратып, олардың арақатынасын дұрыс түсіндіру рухани сауаттылықтың маңызды көрсеткіші болып табылады. Медресе-колледждерде исламтану пәндерін оқыту барысында ұлттық дәстүрлердің тәрбиелік мәнін ашу, ислам құқықтануындағы ғұрып ұғымын түсіндіру және тарихи-мәдени мұраны зерделеу болашақ мамандардың кәсіби құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Дін мен дәстүрдің үйлесімді сабақтастығын сақтау – ұлттық бірегейлікті нығайтудың, рухани құндылықтарды дәріптеудің және саналы ұрпақ тәрбиелеудің маңызды негіздерінің бірі.
Мақала авторы: Сағындықов Мейіржан Маханбетұлы Шымкент қаласы, Шымкент медресе колледжі, Арнайы пән оқытушысы