Ислам діні адамзатты ізгілікке, мейірімділікке, өзара жәрдемдесуге және қоғамға пайдалы іс жасауға шақырады. Осындай сауапты амалдардың бірі – уақып. Уақып – адамның өзіне тиесілі мүлкін Алла разылығы үшін қоғам игілігіне арнап, оның пайдасын халықтың қажетіне жұмсауы. Бұл – бір адамның ғана емес, тұтас қоғамның рухани және әлеуметтік дамуына үлес қосатын ізгі дәстүр.
Уақыптың ерекшелігі – оның сауабы мүлік халық игілігіне қызмет етіп тұрған уақыт бойы жалғасуына мүмкіндік бар. Сондықтан уақыпты тоқтаусыз қайырымдылықтың, сарқылмас сауаптың және ұрпаққа қалатын игіліктің қазынасы деп атауға болады.
1. Уақыптың мәні мен маңызы
«Уақып» сөзі араб тіліндегі «уақафа» етістігінен шыққан. Тілдік мағынасы – тоқтату, ұстап қалу. Ал шариғаттағы мағынасы – белгілі бір мүліктің өзін сақтап, одан алынатын пайданы Алла разылығы жолында игілікке жұмсау.
Мысалы, бір адам мешіт салуға жерін арнаса, медресеге ғимарат сыйласа, жетім балалардың білім алуына қаражат бөлсе немесе халыққа қажетті құдық қаздырса, бұл уақыптың көріністеріне жатады. Мұндай игіліктер жеке адамның өмірімен шектелмей, кейінгі ұрпаққа да пайдасын тигізуі мүмкін.
Уақыптың басты мақсаты – мұқтаж жандарға көмектесу, діни және дүниелік пайдалы істерді қолдау, қоғамның қажеттіліктерін өтеу. Ол адамды дүние-мүлікке шамадан тыс байланып қалудан сақтап, қолындағы нығметті өзгелердің игілігіне жұмсауға тәрбиелейді.
2. Құран мен сүннеттегі уақыптың орны
Құран Кәрімде Алла Тағала былай дейді:
«لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»
Мағынасы: «Жақсы көрген нәрселеріңнен жұмсамайынша, әсте жақсылыққа жете алмайсыңдар» (Әли Имран сүресі, 92-аят).
Бұл аят мұсылманды өзіне қымбат болған дүниесін де Алла жолында жұмсауға шақырады. Уақып – осы ізгілік қағидасын жүзеге асырудың маңызды жолдарының бірі.
Сондай-ақ Алла Тағала былай дейді:
«وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ»
Мағынасы: «Өздерің үшін қандай да бір жақсылықты алдын ала жасасаңдар, оны Алланың құзырынан табасыңдар» (Бақара сүресі, 110-аяттың бір бөлігі).
Пайғамбарымыз Мұхаммед ﷺ те үздіксіз сауап әкелетін амалдардың маңызын түсіндірген. Әбу Һурайрадан (р.а.) жеткен хадисте Алла елшісі ﷺ былай дейді:
«إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ»
Мағынасы: «Адам қайтыс болған кезде оның амалдары тоқтайды. Тек үш нәрседен басқа: үздіксіз садақа, пайдасын тигізетін білім және оған дұға жасайтын ізгі перзент» (Имам Муслим риуаят еткен, 1631-хадис).
Ғалымдар үздіксіз садақаның көріністерінің бірі ретінде уақыпты атаған. Өйткені уақып етілген мүлік халыққа пайдасын тигізіп тұрған сайын, оның сауабының жалғасуына үміт етіледі.
3. Сахабалардың уақып дәстүрі
Уақып дәстүрінің ислам тарихындағы ең көрнекті үлгілерінің бірі – Омар ибн әл-Хаттабтың (р.а.) ісі.
Абдулла ибн Омардан (р.а.) жеткен риуаят бойынша, Омар (р.а.) Хайбардан жер иеленгенде, оның қалай пайдаланылғаны дұрыс болатынын Пайғамбарымыздан ﷺ сұрайды. Сонда Алла елшісі ﷺ оған жердің негізгі мүлкін сақтап, одан түсетін пайданы садақа етуге кеңес береді.
Омар (р.а.) сол жерін сатылмайтын, сыйға берілмейтін және мұра ретінде бөлінбейтін етіп, кедейлерге, туыстарына, құл азат етуге, Алла жолына және жолаушыларға арнайды (Сахих әл-Бұхари, 2737-хадис; Сахих Муслим, 1632-хадис).
Бұл оқиға уақыптың негізгі қағидасын көрсетеді: мүліктің өзін сақтап, оның пайдасын қоғам игілігіне жұмсау.
Сондай-ақ Осман ибн Аффанның (р.а.) Мәдинадағы Рума құдығын мұсылмандардың игілігіне пайдалануға арнауы да қайырымдылықтың тарихи үлгілерінің бірі саналады. Мұндай амалдар сахабалардың жеке байлықты қоғамдық игілікке айналдыруға ерекше мән бергенін көрсетеді.
4. Уақып – қоғамның әлеуметтік тірегі
Уақып тек мешіт пен медресе салумен шектелмейді. Ол қоғамның әртүрлі қажеттіліктерін өтеуге бағытталуы мүмкін.
Білім саласында: мектептер мен медреселердің құрылысына, шәкірттердің оқу ақысына, кітапхана ашуға, діни және зайырлы білімді дамытуға қаражат бөлу.
Дін саласында: мешіттерді салу және күтіп ұстау, Құран үйрету орталықтарын қолдау, діни кітаптарды басып шығару.
Әлеуметтік салада: жетімдерге, жесірлерге, аз қамтылған отбасыларға көмек көрсету, мұқтаж жандардың қажеттіліктерін өтеу.
Денсаулық сақтау саласында: емдеу орындарын қолдау, дәрі-дәрмек алуға көмектесу, халыққа қолжетімді медициналық қызмет көрсетуге үлес қосу.
Қоғамдық игілік жолында: құдықтар қаздыру, су жүйелерін жүргізу, жолдар мен көпірлерді күтіп ұстау, халыққа қажетті нысандарды салу.
Осылайша, уақып қоғамдағы өзара көмек мәдениетін қалыптастырып, игіліктің бір адамның қолында ғана қалмай, көптеген жанға жетуіне жағдай жасайды.
5. Уақып – ұрпаққа қалатын рухани мұра
Адам өмір бойы дүние жинауға, үй салуға, кәсіп құруға және отбасын қамтамасыз етуге күш жұмсайды. Алайда мұсылман үшін материалдық жетістікпен қатар, ақыретке азық болатын амалдарды да ойлау маңызды.
Уақып – осы дүниедегі мүмкіндікті мәңгілік өмірге сауап жинаудың жолына айналдырудың бір тәсілі. Мысалы, адам өз қаражатына кітапхана ашып, онда балалар мен жастар білім алса, сол білімнің пайдасы көптеген жылдарға жалғасуы мүмкін. Сол сияқты, халыққа қызмет ететін су көзі немесе мешіт ғимараты да ұрпақтан ұрпаққа игілік әкеледі.
Уақыптың қадірі оның көлемімен ғана өлшенбейді. Ең маңыздысы – ниеттің тазалығы, мүліктің адал жолмен табылуы, уақыптың шариғатқа сай болуы және оның шын мәнінде адамдарға пайда тигізуі.
Бір адамның шамасы үлкен ғимарат салуға жетпеуі мүмкін. Бірақ ол Құран кітаптарын алып беруге, шәкірттің оқуына көмектесуге немесе қоғамға пайдалы шағын жобаны қолдауға үлес қоса алады. Демек, уақып жасау тек бай адамдарға ғана тән іс емес. Әркім өз мүмкіндігіне қарай ізгілікке үлес қоса алады.
6. Бабалар мұрасы – уақып дәстүрін жаңғырту
Қазақ халқы ежелден мешіт-медресе салуға, шәкірт оқытуға, қонақжайлық пен мұқтажға жәрдем беруге ерекше мән берген. Дәстүрлі діни ортада халықтың игілігіне арналған жерлер, діни оқу орындары және қайырымдылыққа негізделген мүліктер болған.
Осындай тарихи тәжірибелерді зерттеп, уақыптың шариғи қағидаларын дұрыс түсіндіру – бүгінгі қоғам үшін маңызды міндет. Өйткені уақып дәстүрі жаңғырса, діни білім беру ісіне, қайырымдылық мәдениетіне және әлеуметтік жобаларға тұрақты қолдау көрсетуге мүмкіндік артады.
Қазіргі заманда уақыпты дамыту үшін оның құқықтық мәртебесін нақтылау, мүлікті басқарудың ашық жүйесін қалыптастыру, кіріс пен шығысты есепке алу және халықтың сенімін сақтау қажет. Уақып мүлкі аманат болғандықтан, оны жеке пайдаға пайдалануға жол берілмеуі керек.
Уақыпты ұйымдастыруда шариғат талаптарымен қатар, Қазақстан Республикасының заңнамасы да ескерілуі тиіс. Сонда ғана бұл игі дәстүр қоғамға ұзақ мерзімді пайда әкелетін тұрақты жүйеге айналады.
Уақып – өткен тарихтың ғана еншісінде қалған дәстүр емес, бүгінгі қоғамға да қажет өміршең құндылық. Ол адамды жомарттыққа тәрбиелейді, мұқтажға қолдау көрсетеді, білім мен ізгіліктің дамуына жол ашады.
Адамның дүниеден өтуі оның осы өмірдегі мүмкіндіктерін тоқтатуы мүмкін. Алайда халыққа пайдалы етіп қалдырған игілігінің жемісі ұзақ уақыт бойы жалғасуы ықтимал. Сондықтан уақыпты тоқтаусыз қайырымдылықтың қазынасы деп атауға толық негіз бар.
Әрбір мұсылман өз мүмкіндігіне қарай уақып мәдениетін қолдап, кейінгі ұрпаққа пайдалы мұра қалдыруды мақсат етуі керек. Бүгін жасалған шынайы қайырымдылық ертең талай адамның игілігіне айналуы мүмкін.
Уақып – мүлікті ғана қалдыру емес, адамзатқа пайдасы тиетін ізгілік жолын жалғастыру. Ол – дүниеде елге қызмет етіп, ақыретте сауаптан үміт етуге мүмкіндік беретін ұлы аманат.
Мақала авторы: Ғабит Шахназар «Сейітжан қари» мешітінің ұстазы